Geleneksel El Sanatları Sözlüğü
Bu doküman, Türk kültüründe önemli bir yer tutan geleneksel el sanatları hakkında bilgi edinmek isteyenlere rehberlik edecek sözlük niteliğinde bir kaynaktır. Terimler alfabetik sıraya göre düzenlenmiş olup, her harf için yeni bir bölümle ayrılmıştır. İlk olarak terimler, ardından ise teknikler alfabetik sırayla listelenmiştir.
A
Abla (Balarısı): Özellikle halı ve kilimlerde kullanılan, motiflerden birini ifade eden geleneksel bir desen.
Ahşap Kakmacılık: Ahşap yüzeylere farklı malzemeler (sedef, fildişi, metal) gömülerek yapılan süsleme sanatı. Özellikle mobilya ve dekoratif objelerde kullanılır.
Ahşap Oyma: Ahşap yüzeylere desen veya figürlerin oyularak yapılan süsleme sanatı.
Ağaç Oymacılığı: Ahşap malzemenin şekillendirilerek dekoratif veya kullanışlı objeler yapılması sanatı.
Alaca Dokuma: Çeşitli renklerde ipliklerin bir araya gelerek oluşturduğu geleneksel kumaş dokuma yöntemi.
Alaca Halı: Çeşitli renkli ipliklerden dokunan geleneksel bir halı türü.
Antep İşi: İğne ile kumaş üzerine işlenen geometrik desenlerden oluşan el sanatı.
Asa: Geleneksel törenlerde veya gündelik kullanımda destek amacıyla kullanılan süslemeli baston türü.
Astar: Giysilerin iç kısmına dayanıklılık ve düzgün bir görünüm kazandırmak için kullanılan kumaş.
Ayak İşi: Ellerle dokunmuş geleneksel Türk kilimi.
B
Bakır: Çeşitli mutfak gereçleri, süs eşyaları ve dekoratif objeler yapımında kullanılan bir metal. Dövme ve işleme teknikleriyle şekillendirilir.
Bakraç: Bakır, çinko, tunç ya da topraktan yapılmış, tek kulplu su kabı, tas.
Bakırcılık: Bakır levhaların dövülerek şekillendirilmesiyle mutfak eşyaları, süs eşyaları ve dekoratif objeler yapılması. Özellikle Gaziantep ve Kahramanmaraş'ta yaygındır.
Bergama Halısı: Bergama yöresine özgü geleneksel halı.
Beyaz Çini: Çini sanatında kullanılan beyaz renkli sır.
Biblo: Dekoratif amaçlı küçük heykel veya süs eşyası, genellikle seramik, cam ya da ahşaptan yapılır.
Boncuk İşleme: Cam, plastik veya doğal taş boncukların işlenerek takı, aksesuar veya dekoratif süs eşyalarına dönüştürülmesi.
Buldan Bezi: Denizli'nin Buldan ilçesine özgü, genellikle pamuklu iplikten dokunan ince kumaş.
C
Cam İşleme: Eritilen camın şekillendirilerek süs veya kullanım eşyası haline getirilmesi.
Cecim: Kilim türü, daha ince ve sık dokunan bir dokuma çeşididir.
Cepken: Geleneksel Türk kıyafetlerinden, genellikle işlemeli, kısa ve kolsuz bir yelek türüdür. Halk oyunlarında ve günlük yaşamda kullanılır.
Ciltleme: Kitap kapaklarının deri, kumaş veya kağıt ile kaplanması işlemi.
Çarpana Dokuma: Genellikle kuşak, kemer ve dar dokuma işleri için kullanılan, ahşap plakalar yardımıyla yapılan geleneksel dokuma türü.
Çevre İşi: Kumaş kenarlarının iğne ya da tığ ile yapılan ince süslemeli dantel işi. Genellikle çeyizlik örtülerde kullanılır.
Çinicilik: Seramik yüzeylere geleneksel motiflerin sır ve boya kullanılarak işlenmesi. İznik ve Kütahya, çini üretimiyle ünlü bölgeler arasındadır.
Çömlekçilik: Toprak çamurunun şekillendirilerek çeşitli kap, vazo ve süs eşyalarının yapılması sanatı. Anadolu'da birçok bölgede yaygındır.
Çubuklu Kilim: Çubuklu desenlerle süslenmiş, geleneksel dokuma tekniği ile üretilmiş kilim.
D
Dantel: İğne veya tığ ile yapılan ince örgü işi.
Deri İşçiliği: Deriden yapılan zanaat, deri kıyafet, çanta, ayakkabı gibi ürünlerin üretimi.
Divit İşçiliği: Geleneksel mürekkep takımı ve kalem kutusu işleme sanatı.
Dokuma: İpliklerin tezgah üzerinde çapraz bir şekilde geçirilerek kumaş haline getirilmesi.
Dürü Bohçası: Çeyiz eşyalarının saklanması veya taşınması için kullanılan süslemeli bohça.
E
Ebru: Su yüzeyine renklerin serpilip şekillendirilmesiyle kağıt üzerine alınan bir sanat dalı.
Eğirme (İplik Eğirme): Yün veya pamuk liflerinin iplik haline getirilmesi işlemi.
Eser: Sanat, tarih veya kültürel açıdan değeri olan, genellikle müzelerde sergilenen objeler veya yapıtlar.
Etnografya: Bir toplumun geleneksel yaşam tarzını, el sanatlarını, folklorunu ve diğer kültürel özelliklerini inceleyen bilim dalı.
Etnografik Eser: Geleneksel yaşam tarzını, kültürel değerleri ve el sanatlarını yansıtan, tarihi ve kültürel öneme sahip objeler.
F
Fes: Geleneksel Türk erkek başlığı. Genellikle kırmızı keçe üzerine püskülle tamamlanır.
Fehmi Dokuma (Yalancı Tüylü Dokuma): İpek ipliklerin yoğun olarak kullanıldığı, ince ve parlak bir dokuma tekniği.
G
Göynek: Geleneksel Türk gömleği.
Gömlek İşlemeciliği: Geleneksel Türk gömlekleri üzerine yapılan işleme sanatı.
H
Halıcılık: Yün, pamuk veya ipek ipliklerin tezgahlarda düğümleme yöntemiyle dokunarak halı üretilmesi. Özellikle Hereke, Kayseri ve Isparta halıları ünlüdür.
Hesap İşi: Kumaş üzerine sayılarak yapılan işlemeler. Genellikle geometrik desenlerde uygulanır.
Heybe: Çift taraflı cepleri bulunan, genellikle yün veya pamuk dokumadan yapılan taşıma çantası.
İ
İğne Oyası: İnce iğne ve iplikle yapılan, genellikle başörtüsü kenarlarında kullanılan zarif bir el sanatı.
İpek: İpek böceği kozasından elde edilen ince, parlak iplik ve kumaş.
İşlemecilik: Kumaş, deri veya keçe üzerine altın, gümüş iplikler ya da simlerle yapılan süsleme sanatı.
K
Kaftan: Geleneksel Türk kıyafetlerinden, genellikle ipek veya kadife kumaşlardan yapılan uzun üst giysi.
Kaşık Yapımı: Ahşap veya kemik malzemeden kaşık üretimi. Anadolu'da özellikle hediyelik eşya ve mutfak araç gereci olarak yaygındır.
Kalemişi: Ahşap, taş veya duvar yüzeylere boya ile yapılan süsleme sanatı. Bu süslemeleri yapan kişilere "kalemkar", desenleri hazırlayanlara ise "nakkaş" denilmektedir.
Kalemzeni: Altın, gümüş, alaşım ve çoğunlukla bakır olan işlenecek madde üzerine motif çizilip kaleme inen çekiç darbeleri ile nakşedilen bir sanat.
Kanaviçe: Çapraz işleme tekniğiyle yapılan nakış türü.
Kanvas: Pamuk veya polyester ipliklerden yapılan, genellikle resim sanatında kullanılan kalın ve dayanıklı bir kumaş türü. Aynı zamanda dokuma yüzeyleri ile zengin tekstil ürünlerinde de kullanılır.
Keten: Keten bitkisinden elde edilen dayanıklı ve nefes alabilen doğal iplik.
Kilden: Bakır, çinko, tunç ya da topraktan yapılmış, tek kulplu su kabı, tas.
Kilimcilik: Yün, pamuk gibi malzemelerle yapılan kilim dokuma sanatı.
L
Lüle Taşı İşlemeciliği: Eskişehir ve çevresinde çıkarılan, yumuşak yapısıyla kolayca şekillendirilebilen doğal taşın işlenmesiyle yapılan sanat.
M
Makasa Sındı: Geleneksel tekstil veya kumaş işlerinde kullanılan, ince kesim işleri için özel makas.
Makat Takımı: Geleneksel Türk evlerinde oturma grubu olarak kullanılan, sedirlerin ya da minderlerin düzenli bir şekilde yerleştirildiği oturma düzeni.
Mekik Oyası: Özel bir mekik kullanılarak yapılan, zarif bir dantel çeşidi. Genellikle başörtüsü kenarlarında ve süslemelerde kullanılır.
Mesh: Deriden yapılan geleneksel ayakkabı türü.
Müze: Tarihi, kültürel, sanatsal veya bilimsel öneme sahip objelerin sergilendiği ve korunduğu mekanlar.
Müzik Aletleri Yapımcılığı: Geleneksel Türk müzik aletlerinin yapımını kapsar. Örneğin bağlama, ney, ud, tambur gibi enstrümanlar bu kategoride yer alır.
N
Nakış: Kumaş veya deri üzerine iğne ve iplikle yapılan süsleme sanatı.
Nakkaşlık: Geleneksel el yazması kitap süslemelerinde kullanılan desen işleme sanatı.
O
Oya: Genellikle tığ veya iğne ile yapılan, ince dantel tarzı süsleme sanatı.
Oyma Taş İşçiliği: Taş yüzeylere oyma tekniğiyle desen veya yazı işlenmesi. Özellikle mezar taşlarında ve tarihi mimari eserlerde görülür.
Ö
Ödemiş İpeği: İzmir'in Ödemiş ilçesine özgü, ince ve parlak bir ipek türü.
P
Panama Keteni: Dayanıklı ve hafif dokusuyla bilinen keten türü, genellikle şapka ve çanta yapımında kullanılır.
Peşgir: El ve yüz kurulamak veya mutfak işlerinde kullanılmak üzere dokunan, genellikle pamuklu bez türü.
R
Rüya Kapanı (Düş Kapanı / Dream Catcher): Kötü rüyaları yakalayarak iyi rüyalara izin verdiğine inanılan, genellikle ip, boncuk ve tüylerle yapılan bir dekoratif obje.
Runner: Masanın uzunluğu boyunca serilen, genellikle süs amaçlı kullanılan ince örtü.
S
Sedef Kakmacılığı: Ahşap yüzeylere sedef parçalarının gömülerek yapılan süsleme sanatı.
Sedir Takımı: Geleneksel Türk evlerinde oturma alanlarında kullanılan, genellikle ahşap iskeletli ve yastıklı oturma düzenini oluşturan mobilya grubu
Sepetçilik: Hasır, kamış, bambu veya diğer doğal malzemelerle sepet, çanta ve diğer işlevsel ürünlerin el işçiliğiyle yapılması.
Semaver: Çay demlemek ve su ısıtmak için kullanılan geleneksel metal araç.
Seccade: Namaz kılmak için kullanılan, genellikle desenli ve nakışlı kumaş veya halı.
Sim Sırma: Gümüş veya altın ipliklerle yapılan nakış.
Supla: Masa düzeninde kullanılan, tabakların altına yerleştirilen dekoratif örtü ya da sert malzemeden üretilmiş ürün.
Susma İşi: Altın veya gümüş işlemelerle zenginleştirilmiş geleneksel bir dikiş yöntemi. Özellikle geleneksel giysi ve örtülerin süslenmesinde kullanılır.
Sumak: Çözgü iplikleri arasına ilmek atılmadan yapılan ve özellikle Anadolu'da üretilen özel bir kilim dokuma tekniği.
Ş
Şase: İçerisine genellikle havlu, pijama gibi eşyaların yerleştirildiği, bez ya da kumaştan yapılan, kenarları işlemeli veya süslemeli örtüdür. Bu örtüler, genellikle çeyiz hazırlıklarında ya da özel eşyaların saklanmasında kullanılır.
Şayak Dokuma: Yün ipliklerden yapılan, dayanıklı kumaş dokuma yöntemi.
T
Tespih: Dua sırasında kullanılan, genellikle 33 veya 99 boncuktan oluşan, ahşap, kehribar veya değerli taşlardan yapılan bir aksesuar.
Tel Kırma: Gümüş telin, makas kullanılmaksızın özel bir iğne yardımıyla bez üzerine işlenmesiyle yapılan geleneksel bir işleme sanatıdır.
Tel Sarma; İnce metal tellerin (genellikle altın veya gümüş) iğne yardımıyla kumaş veya deri üzerine dolayarak işlenmesiyle yapılan bir süsleme sanatıdır.
Telkari: Gümüş veya altın tellerin kıvrılarak dantel gibi ince detaylarla süs eşyası veya takı yapımı. Bu sanat, Mardin ve Midyat bölgelerinde yoğunlaşmıştır.
Terpoş: İpek veya pamuklu kumaştan yapılan, genellikle başörtüsü ya da yatak örtüsü olarak kullanılan geleneksel bir tekstil ürünüdür.
Tezhip: Kitap, belge veya kağıt yüzeyine altın ve renklerle yapılan süsleme sanatı. Özellikle Osmanlı döneminde el yazması kitaplarda sıkça kullanılmıştır.
Tığ İşi: Tığ kullanılarak yapılan örgü işleri. Başörtüsü, çeyizlik örtüler ve süslemeler için yaygın olarak tercih edilir.
Tülbent: Genellikle pamuklu ipliklerden yapılan, ince dokumalı ve baş örtüsü olarak kullanılan kumaş.
Türk İşi: Geleneksel Türk nakış sanatlarında kullanılan, genellikle geometrik veya çiçek desenlerinin işlendiği bir teknik.
U
Ubba: Osmanlı dönemine ait ahşap kutulara verilen isimdir. Genellikle mücevher veya değerli eşyaların saklanması için kullanılırdı. İnce oymalar ve sedef kakmalarla süslenmiş olabilir.
Ulufe: Osmanlı askerlerine ve çalışanlarına verilen maaşın saklandığı, genellikle deri veya kumaştan yapılan, nakışlarla süslenen kese veya bohçalar için kullanılan terimdir.
V
Vualet: İnce ve hafif bir kumaş türü olup genellikle şal, başörtüsü ve perde yapımında kullanılır.
Y
Yağlık: Geleneksel Türk kültüründe mutfak, çeyiz veya temizlik amacıyla kullanılan, genellikle işlemeli veya desenli, bez ya da kumaştan yapılan küçük havlu veya bez.
Yazma: Baskılı desenlerle süslenmiş geleneksel Türk başörtüsü. Genellikle pamuk veya ipekten üretilir.
Yazmacılık: Ahşap kalıplar kullanılarak kumaş üzerine desenlerin el baskısı ile yapılması. Geleneksel başörtüleri ve örtülerde kullanılır.
Yemeni: 1. Deri tabanlı, bez ya da deri üstlü, geleneksel ayakkabı türü. Anadolu'nun birçok bölgesinde hala kullanılır.
2. Kalıpla basılıp elle boyanan, kadınların başlarına bağladıkları tülbent.
Yüzükçülük: Geleneksel el işçiliğiyle yapılan yüzüklerin üretimi. Genellikle altın, gümüş veya değerli taşlar kullanılır.
Z
Zanaatkar: Geleneksel el sanatlarını icra eden, teknik bilgi ve ustalığa sahip kişi.
Zeybek Kıyafeti İşlemeciliği: Zeybek oyunlarında kullanılan geleneksel kıyafetlerin üzerine yapılan işleme sanatıdır. Özellikle Batı Anadolu bölgesinde yaygındır.